EMİRDAĞ KİLİMLERİ

Emirdağ merkezi, Osmanlı döneminde Musul vilayeti Rakka sancağından gönderilen ve Bozulus Türkmenlerinden olan Musahocalı aşireti tarafından kurulmuştur. Bu sebeple ilk adı Muslucalı'dır. Daha sonra diğer Türkmen, Yörük aşiretler çevre köylere yerleşerek yöre Türkmen ve Yörük bölgesi olmuştur. Sultan Abdülaziz zamanında adı "Aziziye" olarak değiştirilmiştir. Son olarak 1937 yılında güneyinde yer alan Emirdağlarından dolayı "Emirdağ" adını almıştır.

Dokuma Tezgahı

Konar göçer hayat süren Emirdağ Türkmenleri bundan men edilince yerleşik hayata geçmişlerdir. Kolay taşınması sebebiyle hemen her alanda kullandıkları kilimleri ve dokuma kültürünü de bu yöreye taşımışlardır. Yaşamlarını küçükbaş hayvancılıkla idame ettirdiklerinden ve özellikle koyun beslediklerinden dokumalarında genellikle koyun yününü tercih etmişlerdir. Baharda kırpılan koyun yünlerinin kirman denilen aletlerle iğirerek ip haline getirmişler, bu ipleri çeşitli kök boyalarla boyayarak birbirinden renkli kilimler ortaya çıkarmışlardır. 

Kırkım işlemi

Kirman

Emirdağ yöresinde genel olarak yaygı denilen döşeme amaçlı kilimlerin yanı sıra, yük kilimi, seccade ve namazlağı olarak kullanılan kilimler dokunmuştur. Ayrıca kilimler ölüleri sarmakta da kullanılmıştır. Ayrıca, çuval, heybe, palaz, tüylü ve yastık olarak da dokunmuşlardır. Bahsi geçen tüm bu kilimler düz dokunmamış, insanoğlunun yaradılışında var olan estetik duygusuyla süsleme amaçlı motifler eklenmiştir.

Hayat Ağacı: Türkler bu motifi Orta Asya coğrafyasında kam davullarına da işlemişlerdir. Şaman atalarımızın inancına göre dünyanın merkezi, yeri ve göğü birbirine bağlayan ve ölü ruhların cennete yükselmesine yarayan öğe sayılmaktadır.

Antika: Bu motif kurt izi, canavar ayağı olarak da isimlendirilmektedir.

Balık: Çeşitli yörelerde Çengel olarak da isimlendirilmektedir.

Balık Kılçığı: El/Parmak/Tarak olarak da isimlendirilmektedir.

Bıçak: Bazı yörelerde Su Yolu olarak da isimlendirilmektedir.

Bıtrak/Pıtrak: Pıtrak tarlalarda bulunan, dikenleriyle insanlara ve hayvanlara yapışan bir bitkidir. Pıtrağın üzerindeki dikenlerin kötü gözü uzaklaştırdığına inanıldığından "Nazarlık" olarak kullanılmaktadır.

Dikme: Bukağı olarak da isimlendirilmektedir.

Dikmeli Anahtar: Kurt Ağzı alarak da isimlendirilmektedir.

Dikmeli Su: Bazı yörelerde Su Yolu olarak da geçmektedir.

El/Parmak/Tarak: El; kuvvet, kudret ve hükmetme gücünü simgelemektedir. Hem gerçekçi hem de stilize edilerek bir gövdeye bağlı üçlü, beşli ve yedili çubuklar olarak dokunur. Oluşan şekle göre "El" veya "Tarak" adını alır.

Enik Gula: Bordür aralarında ve bordür ile zemin arasında geçiş sağlamak amacıyla kullanılan bir motiftir. Çoban Tutkacı, Koyun Tutkacı olarak da isimlendirilmiştir.

Gıvrım/Kıvrım: Çomça adıyla bilinen çorba kepçesi şeklinde tanımlanan motif, gerek bağımsız olarak gerekse başka motifin tamamlayıcısı olarak dokumalarda görülmektedir. Hem Çomça hem Gıvrım adıyla bilinmektedir. Bazı yörelerde Çengel olarak da isimlendirilmektedir.

Gelin Parmağı: Genellikle yaygı kilimi, yük kilimi, seccade ve namazlağı türü dokumanların bordürlerinde görülmektedir. Bazı yörelerde El/Parmak/Tarak olarak da isimlendirilmektedir.

Gıvrımlı Anahtar: Bazı yörelerde Kurt Ağzı adıyla bilinmektedir.

Gıvrımlı Dikme: Bukağı olarak da bilinmektedir.

Gıvrımlı Su: Kurt İzi/Canavar Ayağı olarak da bilinmektedir.

Gıyı: Su Yolu olarak da bilinmektedir.

Göz: İnsan gözü iyi niyetli olduğu kadar kötü niyetli bakışlar da taşıyabilmektedir. Kötü niyetli nazar taşıyan gözün verebileceği zararın önlenmesi için çare yine gözün kendisi olduğunu düşünen Anadolu insanı dokumalarında stilize edilmiş göz biçimli motifler kullanmışlardır.

Güldalının Yeleni: Bazı yörelerde Kurt Ağzı denilmektedir.

Kedi Kulağı: Bazı kaynaklarda El/Parmak/Tarak adıyla geçmektedir.

Keklik Ayağı: Bazı kaynaklarda El/Parmak/Tarak olarak da isimlendirilmektedir.

Kelebekli Gıyı Suyu: Bazı kaynaklarda Kurt Ağzı/Kurt İzi olarak da isimlendirilmektedir.

Koçboynuzu/Koçbaşı/Boynuzlu: Bordür süslemelerinde kullanılmaktadır.

Koyun Gözü: Çiçek motifleriyle de benzerlik göstermektedir.

Kurt Ağzı/Kurt İzi/Canavar Ayağı: Türkmenler hayvanlarıyla birlikte göç ederken korkulu rüyelerı haline gelen kurda karşı çareler aramışlardır. Korunmanın simgesi olarak kullanılan bu motif stilize edilmiş kurt ayak izi ve kurt ağzı şeklindedir. İyimserliğin simgesi olarak da nitelendirilen kurt, karanlıkta görebilme yeteneğine sahip olduğu için ışığı ve güneşi de sembolize etmektedir.

Kurbağa/Kurbağacık: Kilimi dokuyan kişi çevresinde gördüğü çeşitli hayvanları desenlerini stilize ederek kilimine dokumuştur. Kurbağa da bunlardan biridir. Bazı kaynaklarda Kurt Ağzı olarak da isimlendirilmektedir.

Makine Bıçağı: Kurt İzi/Canavar Ayağı olarak da isimlendirilmektedir.

Muska ve Nazarlık: Sıkça karşımıza çıkan bir motiftir. Özellikle kilim ve seccade türü dokumalarda bordürler halinde veya bağımsız şekillerde görülmektedir. Muska ise geometrik bir form olan eşkenar üçgenle sembolize edilmektedir.

Sığır Sidiği/Gayma: Daha çok kilimlerde kenar suyu olarak dokunmaktadır.

Tek Kurt Ağızlı: Kurt Ağzı olarak da bilinmektedir.

Su Yolu: Anadolu kültüründe su yaşamı simgelemektedir. Yeniden doğuşun, bedensel ve ruhsal yenilenmenin, yaşamın akışkanlığının ve sürekliliğinin simgesidir. Ayrıca bereket, soyluluk, bilgelik, saflık ve erdem sembolü sayılmaktadır.

Tıpkı bir sanat eseri, bir tablo oluşturur gibi kilimlerin de kendilerine has kompozisyonları mevcuttur. Bu kompozisyonlar yukarıda bahsi geçen motiflerle oluşturulur. Başlıca iki grup motif görülen kilimlerde ilk grubu dokumanın büyük bölümünü oluşturan bordür ve zeminde yer alan ve ana şemayı meydana getiren motifler oluşturmaktadır. Diğer motifler ise boşlukları doldurmak amacıyla kullanılır. Emirdağ kilimleri üzerlerinde bulunan motiflere göre; Bindallı, Kelleli, Boynuzlu, Ürüştü, Antika, Aşıklı, Çomçalı (Resim 2), Göçtü, Güzel, Seleser (Resim 1), Allı, Uraşman (Resim 5), Ünaldı, Dirsekli, Kara Döşeme (Resim 3), Aynalı Kara Döşeme, Analı Kızlı, Fardalı,  Yaldızlı, Koç Boynuzlu (Resim 4), Toplu isimleri almışlardır.

Resim 1: Seleser

Resim 2: Çomçalı

Resim 3: Karadöşeme

Resim 4: Koçboynuzlu

Resim 5: Uraşman

Freedman'ın görsel kültür tanımında yer alan tüm bu halk sanatları, geleneksel el sanatları görsel kültürümüzün bir parçasıdır ve geçmişi uzun yıllara dayanmaktadır. Bunun için tüm bunları eğitim alanına almak gerekmektedir. Freedman'ın da dediği gibi "...görsel kültürde karşılaşılan bilişsel süreç, hem fizyobiyolojik hem de sosyokültürel etkilerin birleşimidir".


Kaynakça: KAVAS, Selda (2014). Geçmişten Günümüze Mut, Sivrihisar, Emirdağ Kilimlerinde Yaşam Sembolleri. Yüksek Lisans Tezi